Co dalej po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. w sprawie P 10/16, dotyczącego zasiedzenia tzw. służebności gruntowej o treści służebności przesyłu?

W wyroku z dnia 2 grudnia 2025 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny[1], rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305(1)—305(4) ustawy – Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto TK umorzył postępowanie w pozostałym zakresie.

Orzeczenie zapadło większością głosów, a dwóch sędziów złożyło zdania odrębne. W Internecie pojawiły się publikacje, że po wyroku właściciele nieruchomości, na których znajdują się linie energetyczne, gazociągi, sieci ciepłownicze czy telekomunikacyjne, mogą zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego żądać od przedsiębiorstwa przesyłowego:

a) ustanowienia służebności przesyłu i wynagrodzenia za jej ustanowienie;

b) wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości w okresie przed ustanowieniem służebności – w zakresie, w jakim to roszczenie się nie przedawniło (generalnie obecnie za 6 lat wstecz).

Podniesiono zarazem, że przeszkodą przy uwzględnieniu tych roszczeń może być wydanie decyzji administracyjnej ograniczającej sposób korzystania z gruntu (tzw. „małe wywłaszczenie”) na podstawie art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami[2] ewentualnie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości[3] albo art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości[4], a także wcześniejsze prawomocne stwierdzenie przez sąd zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu[5].

Należy jednak pamiętać, że wyrok TK z 2 grudnia 2025 r. nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw i przy obecnej sytuacji politycznej raczej nie zostanie szybko opublikowany. W doktrynie podkreśla się, że brak promulgacji orzeczenia TK w Dzienniku Ustaw uniemożliwia usunięcie z systemu prawa obowiązującego niekonstytucyjnej ustawy, a zatem zaistnienie skutku opisanego w art. 190 ust. 3 zd. 1 Konstytucji RP. Tym samym z powodu braku takiej promulgacji moc obowiązującą tymczasowo zachowają przepisy, co do których TK stwierdził, że naruszają one normy konstytucyjne, w tym również prawa konstytucyjne obywateli[6]. Brak urzędowej publikacji orzeczenia TK pozbawia również obywateli konstytucyjnego prawa do wzruszenia ostatecznego rozstrzygnięcia wydanego przez sąd lub organ administracji publicznej na podstawie przepisu uznanego mocą tego orzeczenia za niekonstytucyjny. Termin na wzruszenie rozstrzygnięcia w indywidualnej sprawie biegnie bowiem od momentu wejścia w życie wyroku TK, a to ma miejsce zasadniczo z chwilą jego ogłoszenia w Dzienniku Ustaw[7].

Oznacza to, że do czasu publikacji wyroku TK sądy powszechne mogą stosować przepisy oceniane przez Trybunał w oparciu o bezpośrednią skuteczność konstytucji i rozproszoną kontrolę konstytucyjności. Brak urzędowej promulgacji wyroku ustanawia niekorzystny dla obywateli stan „dualizmu prawnego”, w którym sądy mogą korygować treść prawa w procesie jego stosowania na podstawie ostatecznych orzeczeń TK, które – z uwagi na brak ich publikacji w Dzienniku Ustaw – nie wywołają skutku derogacyjnego. Wymaga to od sądów posiłkowania się zasadą bezpośredniego stosowania Konstytucji RP (art. 8 ust. 2 Konstytucji RP) i to zarówno w formie samoistnego stosowania Konstytucji RP, jak i jej współstosowania z ustawą lub innym aktem prawnym. W ten sposób, stosując niekonstytucyjny przepis z uwzględnieniem Konstytucji RP i orzeczenia TK, sądy mogą osiągnąć rezultat, przy którym standardy konstytucyjne już w okresie przed publikacją wyroku TK będą w wystarczającym stopniu realizowane[8].

Problem mocy wiążącej wyroku TK z dnia 2 grudnia 2025 r. oraz skutków tego wyroku mógł zostać rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy, albowiem SN w Izbie Cywilnej postanowieniem z dnia 13 lutego 2025 r., w sprawie II CSKP 561/24, na skutek skargi kasacyjnej P. spółki akcyjnej w K. od postanowienia Sądu Okręgowego Warszawa–Praga w Warszawie z dnia 2 marca 2023 r., IV Ca 1553/22, w sprawie z wniosku P. spółki akcyjnej w K. z udziałem C.M., Z.M. i Skarbu Państwa – Prezydenta miasta stołecznego W. o stwierdzenie zasiedzenia służebności, przekazał powiększonemu składowi Sądu Najwyższego zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości:

„1. Czy przed wejściem w życie art. 305(1)–305(4) k.c. było dopuszczalne nabycie w drodze zasiedzenia na rzecz przedsiębiorcy służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu?

2. Czy okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305(1)–305(4) k.c. podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności?”.

W postanowieniu z dnia 16 grudnia 2025 r., III CZP 9/25, Sąd Najwyższy umorzył jednak postępowanie w sprawie zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 13 lutego 2025 r., II CSKP 561/24, ponieważ w tej sprawie Sąd Najwyższy uchylił postanowienie z dnia 13 lutego 2025 r. o przedstawieniu zagadnienia prawnego składowi powiększonemu i umorzył postępowanie kasacyjne, zatem podjęcie uchwały w sprawie III CZP 9/25 stało się zbędne. W ww. sprawie kasacyjnej pismem procesowym z dnia 24 października 2025 r. wnioskodawca cofnął skargę kasacyjną. Wnioskodawca – spółka przesyłowa cofnęła również wniosek w sprawie, w której zadano pytanie prawne do TK zarejestrowane pod sygn. akt P 10/16, jednakże Sąd Rejonowy umorzył to postępowanie już po wydaniu wyroku przez TK.

Przy określaniu skutków tytułowego wyroku TK wskazać należy, że Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł dnia 18 grudnia 2025 r. (sprawa C-448/23), że polski Trybunał Konstytucyjny nie stanowi niezawisłego i bezstronnego sądu ze względu na poważne nieprawidłowości w powołaniu trzech jego sędziów oraz prezesa. Uwzględnił tym samym skargę, którą Komisja Europejska złożyła przeciwko Polsce. Jej powodem były orzeczenia TK, które uderzały w zasadę pierwszeństwa prawa unijnego przed prawem krajowym oraz kwestionowały uprawnienia TSUE do stosowania zabezpieczeń dotyczących wymiaru sprawiedliwości.

TSUE (wielka izba) orzekł. że:

– w świetle wykładni Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny (Polska) w wyrokach z dnia 14 lipca 2021 r. (sprawa P7/20) i z dnia 7 października 2021 r. (sprawa K3/21) Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TSUE;

– w świetle wykładni Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w wyrokach z dnia 14 lipca 2021 r. (sprawa P7/20) i z dnia 7 października 2021 r. (sprawa K3/21) Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy zasad autonomii, pierwszeństwa, skuteczności i jednolitego stosowania prawa Unii, a także na mocy zasady wiążącego skutku orzecznictwa Trybunału;

– poprzez brak spełnienia przez Trybunał Konstytucyjny wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w wyniku nieprawidłowości w procedurach powołania trzech sędziów Trybunału Konstytucyjnego w grudniu 2015 r. oraz w procedurze powołania jego Prezesa w grudniu 2016 r. Rzeczpospolita Polska uchybiła swoim zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TSUE.

Zdaniem konstytucjonalisty prof. P. Uziębło z Uniwersytetu Gdańskiego Polska musi dostosować się do orzeczenia TSUE i nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Ponadto, jeżeli tego nie uczynimy, to w dalszej perspektywie możemy spodziewać się wysokich kar pieniężnych. Skutkiem orzeczenia TSUE powinno być przede wszystkim usunięcie z TK osób, które zasiadają tam w sposób nieuprawniony. Mowa o tzw. sędziach dublerach. Problem tzw. sędziów dublerów może się jednak niebawem sam rozwiązać, bowiem osoby te kończą kadencje sędziowskie w 2026 r. i w 2027 r.[9] Poza tym Sejm niedługo ma wybrać sześciu sędziów TK na wakujące stanowiska.

P. Uziębło wskazuje również na inną konsekwencję wyroku TSUE. Jego zdaniem polskie sądy w ramach orzekania mogą nie uznawać orzeczeń TK za wiążące. Według niego wyrok TSUE daje podstawę do kwestionowania całego dorobku orzeczniczego TK od 2016 r.[10]

W zakresie możliwości wznowienia zakończonych postępowań, w których doszło do stwierdzenia zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu, należy przypomnieć, że art. 401(1) k.p.c. stanowi, iż można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

W sprawach wznowieniowych przedsiębiorstwa przesyłowe będą mogły powoływać się jednak na uchwałę 7 sędziów SN z dnia 17 grudnia 2009 r. (sygn. III PZP 2/09 – zasada prawna) stwierdzającą, że wyroki interpretacyjne TK nie stanowią podstawy wznowienia postępowania. W uchwale tej stwierdzono, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające w sentencji niezgodność z Konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego, które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu, nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania przewidzianej w art. 401(1) k.p.c. Konkludując należy stwierdzić, że w obecnych realiach wyrok TK z dnia 2 grudnia 2025 r. nie rozwiązuje zaistniałego sporu w orzecznictwie i doktrynie co do możliwości zasiedzenia tzw. służebności gruntowej o treści służebności przesyłu oraz nabrzmiałego problemu uregulowania stanu prawnego urządzeń przesyłowych na cudzych nieruchomościach. Mimo wyroku TK spór ten nadal będzie istniał i jest możliwość różnego orzekania przez sądy w podobnych sprawach. Prawdopodobnie nadal będą też zgłaszane zarzuty i wnioski o zasiedzenie służebności gruntowej o treści służebności przesyłu. Z drugiej strony można się spodziewać dużej liczby pozwów o wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości zajętych pod infrastrukturę przesyłową oraz wniosków o ustanowienie służebności przesyłu, co doprowadzi do dodatkowego obciążenia sądów sprawami cywilnymi. Problem nie został więc rozwiązany, ale jeszcze bardziej zaostrzył i stał się trudniejszy do rozwiązania. Jedynym ratunkiem w tej sytuacji jest uchwalenie ustawy regulującej zaszłości w omawianej tematyce, na wzór ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych[11]. Nie wiadomo jednak, czy przy obecnej sytuacji politycznej możliwe jest osiągnięcie konsensu parlamentarnego w tym zakresie i uzyskanie pod ustawą podpisu prezydenta.

[1] Dz.U. z 2025 r., poz. 1071 ze zm.

[2] Dz.U. z 2015 r., poz. 782 ze zm.; dalej: u.g.n.

[3] Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.; dalej: u.z.t.w.n.

[4] Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.; dalej: u.g.g.w.n.

[5] Zob. Prawo.pl: https://www.prawo.pl/biznes/sluzebnosc-przesylu-roszczenia-wlascicieli-po-wyroku-tk,1537237.html

[6] Zob. M. Florczak-Wątor, O skutkach prawnych nieopublikowanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Rozważania na tle oczekującego na publikację wyroku z 9.03.2016 r. (K 47/15), PS 2016, nr 10, s. 7–28.

[7] Ibidem.

[8] Idem.

[9] Zob. M. Mikowski, Co dalej z TK po wyroku TSUE?, Rzeczpospolita z 23.12.2025, Legalis.

[10] Ibidem.

[11] Dz.U. z 1971 r. Nr 27, poz. 250.