Doręczanie postanowień w przedmiocie udzielenia zabezpieczenia w postępowaniu cywilnym

1. Wstęp

Różnorodność sposobów zabezpieczenia w postępowaniu cywilnym i mnogość przepisów regulujących doręczenia postanowień w postępowaniu zabezpieczającym sprawiają, że przy podejmowaniu decyzji w zakresie doręczeń tych orzeczeń problemy mają nawet doświadczeni orzecznicy. Postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia mogą mieć bowiem różny charakter, a w konsekwencji mogą nadawać się do wykonania w drodze egzekucji przez organ egzekucyjny, mogą również podlegać wykonaniu w inny sposób (na przykład przez wpis do księgi wieczystej), a także mogą nie nadawać się do wykonania, a ich cechą jest jedynie skuteczność (na przykład zakaz zbywania nieruchomości)[1]. Różny charakter tych postanowień rzutuje na odmienność w zakresie celowości ich doręczeń. Celem postępowania zabezpieczającego jest udzielenie tymczasowej ochrony prawnej, która może być udzielana w różny sposób w zależności od przedmiotu postępowania zabezpieczającego. Celem tego postępowania jest zatem nie tylko zapewnienie wykonania orzeczenia sądowego w postępowaniu egzekucyjnym, ale również ułatwienie dochodzenia roszczeń poprzez usprawnienie przyszłego postępowania egzekucyjnego, umożliwienie lub ułatwienie osiągnięcia innego celu postępowania, zapewnienie skuteczności orzeczeń niepodlegających wykonaniu w postępowaniu egzekucyjnym, ale także tymczasowe zaspokojenie roszczeń uprawnionego. Innymi słowy postępowanie zabezpieczające może służyć nie tylko zapewnieniu przyszłego wykonania orzeczenia, ale może mieć także charakter regulacyjny lub antycypować orzeczenie co do istoty spraw. Cel ten jest określany jako zapewnienie efektywności (wykonalności i skuteczności) orzeczeń wydawanych w sprawie[2]. Celem postępowania zabezpieczającego może być także przerwanie bezprawnego działania obowiązanego czy też zapobieżenie działaniom bezprawnym podejmowanym przez obowiązanego[3]. Różnorodność sposobów zabezpieczenia, różny charakter postępowań o udzieleniu zabezpieczenia oraz różne cele postępowania zabezpieczającego wymuszają mnogość regulacji w przedmiocie doręczeń tych orzeczeń. Materia nie jest jednak łatwa, ponieważ przepisy nie regulują wszystkich stanów faktycznych, a praktyka stosowania prawa w tym zakresie jest nieraz odmienna. Celowe jest zatem uporządkowanie tytułowej tematyki, sformułowanie głównych zasad i wyjątków w zakresie doręczeń, co może być szczególnie cenne dla praktyków zajmujących się na co dzień zabezpieczaniem roszczeń cywilnych.

2. Zasada ogólna wynikająca z art. 357 § 2 k.p.c. – doręczenie z urzędu obu stronom (wszystkim uczestnikom) postępowania

Zgodnie z art. 357 § 2 k.p.c. postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu stronom, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Doręczając postanowienie stronie niezastępowanej przez adwokata, radcę prawnego, rzecznika patentowego lub Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej, należy ją pouczyć o dopuszczalności, warunkach, terminie i sposobie złożenia wniosku o doręczenie uzasadnienia tego postanowienia i wniesienia środka zaskarżenia albo o tym, że postanowienie nie podlega uzasadnieniu lub zaskarżeniu. Specyfika postępowania zabezpieczającego wymagała wprowadzenia nieco odmiennych zasad dokonywania doręczeń niż uregulowany w odniesieniu do dokonywania doręczeń w postępowaniu rozpoznawczym. W postępowaniu zabezpieczającym wprowadzono zatem inne zasady dokonywania doręczeń w zależności od tego, czy podlegają wykonaniu przez organ egzekucyjny, czy też nie nadają się do przymusowego wykonania[4]. O zasadach tych będzie mowa dalej. Zasada wynikająca z art. 357 § 2 k.p.c. została potwierdzona w odniesieniu do zabezpieczeń nowacyjnych, w których dochodzi do zaspokojenia roszczenia[5] oraz w sprawach z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej:

1. przy zabezpieczeniu w sprawach o alimenty (art. 753 § 2 k.p.c.);

2. przy innych zabezpieczeniach nowacyjnych (art. 753¹ § 1 k.p.c.), tj. przy zabezpieczeniu roszczeń o:

– rentę, sumę potrzebną na koszty leczenia, z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie ciała lub utratę życia żywiciela albo rozstrój zdrowia oraz o zmianę uprawnień objętych treścią dożywocia na dożywotnią rentę,

– wynagrodzenie za pracę,

– należności z tytułu rękojmi lub gwarancji jakości albo kary umownej, jak również należności z tytułu niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową sprzedaży konsumenckiej, przeciwko przedsiębiorcy do wysokości dwudziestu tysięcy złotych,

– należności z tytułu najmu lub dzierżawy, a także należności z tytułu opłat obciążających najemcę lub dzierżawcę oraz opłat z tytułu korzystania z lokalu mieszkalnego lub użytkowego – do wysokości, o której mowa w pkt 3,

– naprawienie szkody wynikającej z naruszenia przepisów o ochronie środowiska,

– wynagrodzenie przysługujące twórcy projektu wynalazczego,

– przyznanie państwowej kompensaty przysługującej ofiarom niektórych czynów zabronionych, w części na pokrycie niezbędnych kosztów leczenia, rehabilitacji lub pogrzebu;

3. przy udzielaniu zabezpieczenia w sprawach z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej (art. 755(2) § 5 k.p.c.). Art. 755(2) § 5 i 6 k.p.c. nakazuje doręczać postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia dodatkowo innym, wskazanym w nim podmiotom:

– prokuratorowi oraz Policji albo Żandarmerii Wojskowej, a ponadto zawiadamiać właściwy miejscowo zespół interdyscyplinarny, o którym mowa w przepisach ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, a gdy w mieszkaniu zamieszkują osoby małoletnie lub osobą doznającą przemocy domowej jest osoba małoletnia – także właściwy miejscowo sąd opiekuńczy, chyba że zabezpieczenie następuje przez przedłużenie obowiązywania nakazu i zakazu lub zakazów, a właściwy miejscowo zespół interdyscyplinarny oraz sąd opiekuńczy zostały powiadomione o ich wydaniu przez Policję lub Żandarmerię Wojskową (art. 755(2) § 5 k.p.c.),

– udzielając zabezpieczenia przez wydanie zakazu wstępu na teren szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, lub obiektu sportowego, do których uczęszcza osoba doznająca przemocy domowej, miejsca pracy lub innego miejsca, w którym zwykle lub regularnie przebywa osoba doznająca przemocy domowej, i przebywania na tym terenie, zawiadamia o treści postanowienia dyrektora szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, do której uczęszcza osoba doznająca przemocy domowej, osobę zarządzającą obiektem sportowym, do którego uczęszcza osoba doznająca przemocy domowej, lub pracodawcę osoby doznającej przemocy domowej. Sąd może także zawiadomić inne osoby odpowiedzialne za miejsce, w którym zwykle lub regularnie przebywa osoba doznająca przemocy domowej, jeżeli jest to niezbędne do prawidłowego wykonania postanowienia (art. 755(2) § 6 k.p.c.).

Ponadto, art. 755 § 3 k.p.c. przewiduje obowiązek doręczania również obowiązanemu niektórych postanowień o udzieleniu zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych wydanych przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Dotyczy on jednak tylko postanowień, którymi sąd zobowiązał go do wykonania lub zaniechania pewnych czynności albo nieprzeszkadzania czynności uprawnionego, co uzasadnione jest brakiem obawy, że obowiązany może podjąć czynności skierowane przeciwko zabezpieczeniu. Nie dotyczy to jednak sytuacji, kiedy wykonanie czynności ma polegać na wydaniu rzeczy będących we władaniu obowiązanego.

Z przepisu art. 740 § 1 k.p.c. a contario wynika, że postanowienia, które nie podlegają wykonaniu przez organ egzekucyjny, również, co do zasady, doręcza się obu stronom postępowania. Dotyczy to w szczególności postanowienia o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego[6]. Według § 227 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. Regulamin urzędowania sądów powszechnych[7] sąd z urzędu przesyła odpis postanowienia o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego także komornikowi.

3. Doręczenie postanowienia tylko uprawnionemu

1. Zgodnie z art. 740 § 1 k.p.c. wydane na posiedzeniu niejawnym postanowienie o

odmowie udzielenia zabezpieczenia, o udzieleniu zabezpieczenia, które podlega wykonaniu przez organ egzekucyjny oraz dalsze postanowienia dotyczące tego zabezpieczenia sąd doręcza tylko uprawnionemu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Doręczenia obowiązanemu postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, które podlega wykonaniu przez organ egzekucyjny dokonuje ten organ równocześnie z przystąpieniem do wykonania tego postanowienia[8]. Regulacja zawarta w przepisie art. 740 § 1 k.p.c. stanowi lex specialis do przepisu art. 357 § 2 k.p.c., co wynika z tego, że gdyby obowiązany powziął informację o toczącym się postępowaniu zabezpieczającym, to mógłby podjąć działania, które nie zapewniłyby skutecznej ochrony prawnej uprawnionemu (np. ukryłby rzeczy mające zostać zajęte)[9].

2. Według art. 740 § 3 k.p.c., jeżeli ustanowiono jako zabezpieczenie zarząd nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym obowiązanego albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa lub jego częścią albo częścią gospodarstwa rolnego obowiązanego, doręczenia obowiązanemu postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia dokonuje zarządca ustanowiony przez sąd. Jeżeli obowiązany odmawia przyjęcia postanowienia albo gdy zarządca jest wprowadzony w zarząd przez komornika, doręczenia postanowienia o zabezpieczeniu dokonuje komornik.

3. Art. 740 § 4 k.p.c. reguluje doręczanie postanowień w przedmiocie zabezpieczenia przez obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową. Takie orzeczenie doręcza sąd udzielający zabezpieczenia tylko uprawnionemu, albowiem doręczenia obowiązanemu postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia dokonuje sąd prowadzący księgę wieczystą równocześnie z doręczeniem orzeczenia w przedmiocie wniosku o wpis hipoteki. Oznacza to, sąd, który wydał postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia przez obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową, do postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia doręczanego uprawnionemu, dołącza jego odpis w celu przekazania go sądowi wieczystoksięgowemu dla doręczenia obowiązanemu. Sąd rozpoznawczy nie doręcza natomiast tego odpisu wprost wydziałowi ksiąg wieczystych. Należy przyjąć, że w tym zakresie będzie miał odpowiednie zastosowanie § 220 ust. 1 RegSądR, według którego wydając wierzycielowi tytuł wykonawczy na podstawie postanowienia w przedmiocie udzielenia zabezpieczenia, sąd dołącza również odpis tego postanowienia z uzasadnieniem, o ile zostało sporządzone, w celu przekazania go organowi egzekucyjnemu dla doręczenia dłużnikowi[10].

4. Postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia ustanawiające zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości albo spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu sąd doręcza tylko uprawnionemu (art. 740 § 1 k.p.c.) oraz sądowi dokonującemu wpisu ostrzeżenia w księdze wieczystej. Wpisu dokonuje się z urzędu (art. 752(3) § 2 oraz art. 756(3) § 2 k.p.c.). Sąd, który dokonał wpisu ostrzeżenia w księdze wieczystej, doręcza postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia obowiązanemu. Postanowienie dotyczące spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu sąd wieczystoksięgowy doręcza także spółdzielni mieszkaniowej (art. 752(3) § 3 oraz art. 756(3) § 3 k.p.c.).

5. Powstaje zagadnienie, czy w przypadku udzielenia zabezpieczenia niepieniężnego poprzez np. wpisanie ostrzeżenia do księgi wieczystej o toczącym się postępowaniu w sprawach o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ust. 2 u.k.w.h.), sąd ma obowiązek doręczyć z urzędu odpis postanowienia do sądu wieczystoksięgowego? Obowiązujące przepisy k.p.c. z zakresu zabezpieczeń przewidują ten obowiązek jedynie w zakresie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości albo spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu (art. 752(3), art. 756(3) k.p.c.). W przypadku innych zabezpieczeń roszczeń niepieniężnych nie ma takiego obowiązku. Skoro wpisu ostrzeżenia do księgi wieczystej dokonuje się w tym przypadku na wniosek (brak przepisu, że następuje to z urzędu), to odpis postanowienia ze wzmianką o wykonalności należy doręczyć uprawnionemu w celu zgłoszenia odpowiedniego wniosku o wpis do księgi wieczystej. Sporne jest natomiast to, czy takie postanowienie sąd, który udziela zabezpieczenia, doręcza również obowiązanemu. Opowiada się za tym np. I. Gil[11].

Artykuł 755 § 3 k.p.c., przewiduje wyjątek od zasady wyrażonej w art. 740 k.p.c., polegający na doręczaniu obowiązanemu postanowień o udzieleniu zabezpieczenia wydanych przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Dotyczy on jednak tylko postanowień, którymi sąd zobowiązał go do wykonania lub zaniechania pewnych czynności albo nieprzeszkadzaniu czynności uprawnionego. Uzasadnione jest to brakiem obawy, że obowiązany może podjąć czynności skierowane przeciwko zabezpieczeniu. Co więcej, obowiązany po otrzymaniu takiego postanowienia sam może się do niego zastosować i w ten sposób zbędne będzie wszczynanie postępowania egzekucyjnego mającego na celu wykonanie postanowienia zabezpieczającego. Art. 755 § 3 k.p.c. nie stanowi o postanowieniu, w którym nakazano wpisać ostrzeżenie w księdze wieczystej, dlatego wydaje się, że i w tym przypadku może mieć odpowiednie zastosowanie § 220 ust. 1 RegSądR, a zatem sąd, który wydał takie postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia, do postanowienia doręczanego uprawnionemu, powinien dołączyć jego odpis w celu przekazania go sądowi wieczystoksięgowemu dla doręczenia obowiązanemu.

6. Przepis art. 755 § 3 zdanie drugie k.p.c. przewiduje, że postanowienia nakazujące wydanie rzeczy będących we władaniu obowiązanego doręcza się tylko uprawnionemu, gdyż jest to orzeczenie, które podlega wykonaniu przez organ egzekucyjny (stosujemy tu art. 740 § 1 k.p.c.). W takim wypadku postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym doręcza obowiązanemu komornik, przystępując do wykonania postanowienia zabezpieczającego (art. 740 § 1 in fine k.p.c.).

Jeżeli rzeczy, które mają być wydane na podstawie postanowienia zabezpieczającego, są we władaniu osoby trzeciej, postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu obowiązanemu, nie doręcza natomiast osobie, u której rzeczy te się znajdują. Obowiązek doręczenia obowiązanemu postanowienia, którym zostało udzielone zabezpieczenie, wynika z art. 755 § 3 zd. 1 k.p.c., ponieważ zd. 2 dotyczy tylko takich wypadków, gdy mają być wydane rzeczy będące we władaniu obowiązanego, a nie osoby trzeciej. Za takim rozwiązaniem przemawia także okoliczność, że obowiązanemu przysługuje na postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia zażalenie (art. 741 k.p.c.). Przystępując do odebrania rzeczy będących we władaniu osoby trzeciej, komornik okazuje jej postanowienie, którym zostało udzielone zabezpieczenie, ale go nie doręcza. Ponadto komornik powinien zawiadomić obowiązanego o miejscu i terminie tej czynności, doręczając mu również odpis protokołu z czynności, gdy nie był przy tej czynności obecny[12].

4. Doręczanie postanowień zawierających kilka różnych sposobów zabezpieczeń

W praktyce wątpliwości mogą powstać w przypadku uwzględnienia przez sąd wniosku co do zastosowania kilku różnych sposobów zabezpieczeń w jednym postanowieniu w przypadku, gdy będzie to wymagało zastosowania różnych form dokonania doręczenia obowiązanemu. Mając na względzie cel i funkcje postępowania zabezpieczającego w tego rodzaju sytuacjach celowym wydaje się wydanie odrębnych postanowień o udzieleniu zabezpieczenia – w pierwszej kolejności tych podlegających doręczeniu jedynie uprawnionemu[13]. Ustawodawca nie reguluje tej kwestii, w związku z tym nie ma przeszkód natury prawnej, aby rozstrzygnąć wnioski o udzielenie zabezpieczenia w jednym postępowaniu, ale w pierwszej kolejności należy dokonać doręczenia uprawnionemu, aby umożliwić mu złożenie odpowiedniego wniosku do komornika lub wydziału ksiąg wieczystych (w przypadku hipoteki przymusowej). W praktyce stosowany jest też sposób polegający na doręczeniu obowiązanemu jedynie wypisu z postanowienia odnoszącego się do sposobu zabezpieczenia uzasadniającego doręczenie jemu postanowienia w pierwszej kolejności[14].

[1] Zob. K. Flaga-Gieruszyńska, J. Studzińska, Postepowanie zabezpieczające, Sopot 2025, s. 68–69.

[2] Zob. I. Gil, Postępowanie zabezpieczające, Sopot 2017, s. 32–33.

[3] Tak I. Gil, Ciężar uprawdopodobnienia podstaw udzielenia do zabezpieczenia – de lege lata i de lege ferenda [w:] Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego, A. Góra-Błaszczykowska (red.), Sopot 2015, s. 212 oraz G. Kamieński, Postępowanie zabezpieczające w sprawach gospodarczych, Sopot 2022, s. 110.

[4] I. Gil, op. cit., s. 184.

[5] W ramach tego zabezpieczenia dochodzi do nałożenia na obowiązanego obowiązku uiszczenia na rzecz uprawnionego określonej w postanowieniu o udzieleniu zabezpieczenia sumy pieniężnej, zatem dla zapewnienia ochrony prawnej obowiązanego oraz umożliwienia dobrowolnego spełnienia nałożonego na niego obowiązku należy poinformować go o treści postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia (zob. A. Jakubecki [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, A. Jakubecki (red.), Warszawa 2017, s. 59).

[6] Tak I. Gil, op. cit., s. 187.

[7] T.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 2046 ze zm.; dalej: RegSądR.

[8] W wypadkach objętych § 1 obowiązanemu nie doręcza się również zażalenia uprawnionego ani postanowienia sądu drugiej instancji rozstrzygającego o tym zażaleniu (art. 740 § 2 k.p.c.).

[9] I. Gil, op. cit., s. 185. 

[10] Tak m.in. J. Jagieła [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Tom IV. Komentarz. Art. 730–1095¹, A. Marciniak (red.), Warszawa 2020, art. 740¸ Nb 8.

[11] I. Gil. op. cit., s. 187. Zob. też postanowienie SN z dnia 4 kwietnia 2012 r., I CZ 25/12, Legalis nr 491852, według którego do doręczenia postanowienia zabezpieczającego roszczenia niepieniężne o wydanie nieruchomości polegające na wpisie ostrzeżenia w dziale trzecim księgi wieczystej nie ma zastosowania tryb przewidziany w artykule 740 § 1 k.p.c.

[12] Tak słusznie J. Jagiela, op. cit., art. 755, Nb 24.

[13] Zob. D. Zawistowski, Postępowanie zabezpieczające [w:] Meritum. Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2017, s. 1119.

[14] Tak np. D. Zawistowski [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 4. Artykuł 730–1088, H. Dolecki, T. Wiśniewski (red.), Warszawa 2014, s. 105–106 oraz I. Gil, op. cit., s. 194.