Kilka uwag na tle wykładni art. 681 k.p.c.

1. Na wstępie należy zaznaczyć, że analizowany art. 681 k.p.c. wywołuje w doktrynie i judykaturze niemało kontrowersji. Zgodnie z jego brzmieniem, jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło i nie został sporządzony zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydaje sąd w toku postępowania działowego, stosując przepisy rozdziału 8.

2. Nie budzi zastrzeżeń stanowisko, że przepis ten koresponduje z rozwiązaniem wynikającym z art. 680 § 1 k.p.c., zgodnie z którym we wniosku o dział spadku należy powołać m.in. postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia po spadkodawcy. Jak przyjmuje się trafnie w piśmiennictwie użyte w art. 680 § 1 k.p.c. sformułowanie: „należy powołać” pozwala przyjąć, że na wnioskodawcy nie spoczywa obowiązek dołączenia tych dokumentów do wniosku[1]; wystarczające jest ich powołanie w uzasadnieniu wniosku, ale w sposób umożliwiający ich identyfikację oraz możliwość zapoznania się z ich treścią przez sąd. W kontekście obowiązywania art. 681 k.p.c. jest oczywiste, że wymogiem formalnym wniosku o dział spadku nie jest dołączenie wymienionych w art. 680 § 1 k.p.c. dokumentów. Ustawodawca wyraźnie bowiem dopuszcza możliwość złożenia wniosku o dział spadku bez wcześniejszego przeprowadzenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku albo sporządzenia zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

3. Przez sformułowanie: „stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło” należy rozumieć niewydanie w innym postępowaniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po spadkodawcy. Jeżeli w toku postępowania o dział spadku, sąd ustali, iż toczy się inne postępowanie, w ramach którego może dojść do wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po spadkodawcy, to zachodzi podstawa do zawieszenia postępowania działowego do czasu prawomocnego zakończenia tego postępowania spadkowego na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. Nie jest też wykluczone połączenie obydwu spraw i wspólne ich rozpoznanie, przy czym sprawa o dział spadku nie może się zakończyć przed prawomocnym zakończeniem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

4. Postępowanie o dział spadku nie powinno się też zakończyć, o ile sąd w toku tego postępowania ustali, że toczy się równolegle sprawa o uchylenie lub zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Rozstrzygnięcia takiego osoba zainteresowana może dochodzić w odrębnej sprawie, której wszczęcie może uzasadniać zastosowanie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

5. Użycie przez ustawodawcę sformułowania: „stosując przepisy rozdziału 8” oznacza, że sąd w postępowaniu o dział spadku, którego nie poprzedzono postępowaniem o stwierdzenie nabycia spadku albo sporządzeniem zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia, stosuje wprost przepisy art. 669–677 k.p.c. i na ich podstawie przeprowadza w ramach postępowania działowego postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, które kończy się wydaniem odrębnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po spadkodawcy, podlegającego odrębnemu zaskarżeniu apelacją. Orzeczenie to nie ma jednak charakteru postanowienia częściowego ani wstępnego. Dopiero po uprawomocnieniu się tego postanowienia sąd przystępuje do czynności niezbędnych do zakończenia postępowania o dział spadku. 

6. Na tle wykładni art. 681 k.p.c. największe wątpliwości budzi jednak kwestia, czy w postępowaniu o dział spadku dopuszczalne jest wydanie przez sąd działowy jakiegokolwiek postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku, w szczególności czy zakresem tego pojęcia należy objąć także osoby zmarłe w toku postępowania działowego. Nie może przy tym umykać, że ustawodawca nie precyzuje w art. 681 k.p.c. pojęcia postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, w szczególności nie wskazuje, że chodzi wyłącznie o postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po spadkodawcy.  

7. Należy zaznaczyć, że wykładni art. 681 k.p.c., Sąd Najwyższy podjął się w uchwale z dnia 26 października 2023 r.[2], w której przyjął, że stwierdzenie nabycia spadku na podstawie art. 681 k.p.c. może dotyczyć także spadkobierców, którzy zmarli po wszczęciu postępowania o dział spadku. Nie można przy tym zapominać, że wskazana uchwała została podjęta na skutek przedstawienia przez Sąd Okręgowy w Opolu‎ postanowieniem z dnia 14 marca 2023 r. (II Cz 43/23),‎ zagadnienia prawnego: „czy regulacja przepisu art. 681 k.p.c. dotyczy tylko spadkobierców zmarłych przed wszczęciem postępowania o dział spadku, czy również spadkobierców, którzy zmarli w toku postępowania o dział spadku?” W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy uznał, że „same trudności dowodowe, czy istniejący spór, nie może być argumentem za wyłączeniem stosowania art. 681 k.p.c. i prowadzić do konieczności zawieszenia postępowania do czasu stwierdzenia prawomocnego nabycia praw do spadku. W świetle analizowanego przepisu wystarczy, że stwierdzenie nabycia praw do spadku nie nastąpiło (prawomocnie), by można było go zastosować. Chwila śmierci spadkodawcy dla zakresu stosowania tego przepisu nie ma znaczenia, to jest, czy miała miejsce przed wszczęciem postępowania działowego, czy też w jego trakcie”.

7. Podkreślenia wymaga, że przyjęte w uchwale SN stanowisko spotkało się z krytyczną oceną w literaturze przedmiotu. Zdaniem G. Wolaka, wbrew stanowisku wyrażonemu w uchwale, należy przyjąć, że skoro postępowanie o dział spadku odnosi się do wskazanego w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku spadkodawcy, do którego należały prawa majątkowe objęte następnie przedmiotem działu (art. 677 § 1 zd. 2 i art. 680 § 1 zd. 1 k.p.c.), to oznaczać to musi, że w sytuacji określonej w art 681 k.p.c. stwierdzenie nabycia spadku dotyczy tylko i wyłącznie tego właśnie spadkodawcy. Nie dotyczy już innych osób, a więc np. spadkobierców tego spadkodawcy, czy też nabywców udziałów w spadku po nim, i to niezależnie od tego, czy zmarli przed wszczęciem postępowania o dział spadku (złożeniem wniosku w tym przedmiocie), czy też w toku postępowania o dział spadku[3].

8. Z kolei według A. Stempniaka, dokonując w przywołanej uchwale interpretacji art. 681 k.p.c. Sąd Najwyższy „naruszył regułę wykładni exceptiones non sunt extendendae (wyjątków nie można interpretować rozszerzająco). Sąd ten uznał, że dokonywane na podstawie art. 681 k.p.c. stwierdzenie nabycia spadku jest niezależne od chwili śmierci spadkodawcy, tak jak w „klasycznym” stwierdzeniu nabycia spadku. Nie uwzględnił przy interpretacji tego przepisu, że ma on ściśle określone granice podmiotowe, przedmiotowe i temporalne wyznaczone przez ramy prowadzonego działu spadku”.

Zdaniem wskazanego autora: „Wyjątek ujęty w art. 681 k.p.c. musi być wykładany ściśle. Na podstawie tego przepisu można jedynie „stworzyć” konieczny i niezbędny dla działu spadku prejudykat. Nie można więc w trybie art. 681 k.p.c. prowadzić postępowania o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku, o którym mowa w art. 679 § 1–3 k.p.c., postępowania o uchylenie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 679 § 4 k.p.c.), postępowania o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego (art. 679 § 4 k.p.c.), postępowania o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie art. 2 § 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę – Kodeks cywilny, postępowania o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 669(1) § 1 i 2 k.p.c.). W literaturze w zdecydowanej większości przyjmowane jest stanowisko, że dyspozycją art. 681 k.p.c. są objęci: spadkodawca, którego dotyczy wniosek o dział spadku, spadkobiercy tego spadkodawcy i nabywcy udziałów spadkowych oraz ich spadkobiercy. (…) dokonywane na podstawie art. 681 k.p.c. stwierdzenie nabycia spadku nie może dotyczyć wszystkich spadkobierców, ale może odnosić się jedynie do ściśle określonej kategorii dziedziców, którą determinuje złożony wniosek o dział spadku”[4].

Stanowisko A. Stempniaka wydaje się bardziej przekonujące. Nie budzi bowiem wątpliwości, że przepis art. 681 k.p.c. należy wykładać ściśle. Z drugiej jednak strony brak wystarczających podstaw do uznania, że przepis ten umożliwia wydanie przez sąd w sprawie o dział spadku wyłącznie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po spadkodawcy.

[1] Tak np. A. Stempniak [w:] System Prawa Procesowego Cywilnego. T. IV cz. 3. Postępowanie nieprocesowe. Postępowania z zakresu prawa spadkowego i pozostałe postępowania kodeksowe, P. Rylski, M. Walasik (red.), Warszawa 2024, s. 740 i powołane tam wypowiedzi literatury i orzecznictwa.

[2] III CZP 18/23, OSNC 2024/7–8/67.

[3] G. Wolak, O zakresie regulacji z art. 681 k.p.c., Monitor Prawniczy 2024, nr 6, s. 384.

[4] A. Stempniak, Dokonanie stwierdzenia nabycia spadku w prowadzonym dziale spadku (art. 681 k.p.c.), Monitor Prawniczy 2024, nr 12, s. 794 i n.