O potrzebie nowelizacji przepisów regulujących wysłuchanie dziecka w postępowaniu opiekuńczym – wybrane zagadnienia na tle art. 576 § 2 i 3 k.p.c.

1. Zgodnie z art. 72 ust. 3 Konstytucji RP w toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka. Ustanowiony we wskazanym przepisie standard konstytucyjny nakłada na organy władzy publicznej obowiązek wysłuchania dziecka w postępowaniu sądowym jego dotyczącym, bez różnicowania rodzajów spraw sądowych, w których dziecko ma być wysłuchane. Takie rozróżnienie wprowadził ustawodawca zwykły, przewidując w Kodeksie postępowania cywilnego odrębne regulacje wysłuchania dziecka w postępowaniu procesowym zwykłym (art. 216(1) i 216(2) k.p.c.) oraz w postępowaniu opiekuńczym, toczącym się na podstawie przepisów o postępowaniu nieprocesowym (art. 576 § 2–3 k.p.c.).

2. Nie można zapominać, że regulacja wysłuchania dziecka w postępowaniu w sprawach opiekuńczych została wprowadzona do Kodeksu na mocy art. 3 pkt 18 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw[1]. Zgodnie ze wskazanym przepisem § 2 w art. 576 k.p.c. otrzymał następujące brzmienie: „Sąd w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala, uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych”.

Jednocześnie na mocy art. 3 pkt 6 ww. ustawy dodano do k.p.c. art. 216(1) w brzmieniu:

„Art. 216(1) § 1. Sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala. Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych.

§ 2. Sąd stosownie do okoliczności, rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości dziecka uwzględni jego zdanie i rozsądne życzenia”.

Przytoczone in extenso przepisy obowiązują od dnia 13 czerwca 2009 r. ustawą z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw[2], zmieniono zd. drugie w art. 216(1) § 1, które otrzymało brzmienie: „Jeżeli przed sądem dziecko odmawia udziału w wysłuchaniu, sąd odstępuje od tej czynności”. Ponadto we wskazanym artykule dodano § 3 i 4, o treści:

§ 3. Wysłuchanie dziecka może nastąpić tylko raz w toku postępowania, chyba że dobro dziecka wymaga ponownego przeprowadzenia tej czynności lub potrzebę ponownego wysłuchania zgłasza dziecko. Ponowne wysłuchanie dziecka przeprowadza ten sam sąd, chyba że jest to niemożliwe lub stoi temu na przeszkodzie dobro dziecka.

§ 4. Jeżeli sąd odstąpił od wysłuchania dziecka, najpóźniej przed zakończeniem postępowania, wskazuje w protokole posiedzenia lub rozprawy, z jakich przyczyn czynność ta nie została przeprowadzona” (art. 2 pkt 1 ustawy).

Ponadto, w myśl art. 2 pkt 2 ww. ustawy, po art. 216(1) k.p.c. dodano art. 216(2), który otrzymał brzmienie:

„Art. 216(2) § 1. Wysłuchanie dziecka następuje na posiedzeniu niejawnym, które odbywa się w odpowiednio przystosowanych pomieszczeniach w siedzibie sądu lub, jeżeli dobro dziecka tego wymaga, poza jego siedzibą.

§ 2. W wysłuchaniu dziecka, oprócz sędziego, może brać udział wyłącznie biegły psycholog, jeżeli z uwagi na stan zdrowia, rozwój umysłowy lub wiek dziecka niezbędne jest zapewnienie mu pomocy psychologicznej podczas wysłuchania lub zachodzi konieczność udzielenia pomocy sędziemu w zakresie rozpoznania potrzeb dziecka podczas wysłuchania.

§ 3. Z przebiegu wysłuchania dziecka sporządza się notatkę urzędową. Przebiegu wysłuchania dziecka nie utrwala się za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk.

§ 4. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, sposób przygotowania i przeprowadzenia wysłuchania dziecka oraz warunki, jakim mają odpowiadać pomieszczenia przeznaczone do przeprowadzania takich wysłuchań, mając na względzie konieczność zapewnienia swobody wypowiedzi i poczucia bezpieczeństwa wysłuchiwanych dzieci”.

Z kolei na mocy art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. w art. 576 dodano § 3 w brzmieniu: „§ 3. Do wysłuchania, o którym mowa w § 2, stosuje się odpowiednio przepisy art. 216(1) § 3 i 4 oraz art. 216(2)”.

3. W odróżnieniu od art. 216(1) § 1 k.p.c., w którym posłużono się pojęciem „spraw dotyczących osoby małoletniego dziecka”, w art. 576 § 2 k.p.c. użyto pojemniejszego zwrotu, a mianowicie mowa jest w nim o sprawach dotyczących nie tylko osoby, ale i majątku dziecka. Zasadność wprowadzenia odmiennej terminologii w obydwu przepisach może budzić wątpliwości na tle przyjętego w art. 72 ust. 3 Konstytucji standardu konstytucyjnego nakazującego organom władzy publicznej wysłuchanie dziecka we wszystkich sprawach, w toku których ustalane są jego prawa, niezależnie od tego, czy chodzi o jego prawa majątkowe czy niemajątkowe. Poza tym umieszczenie art. 216(1) i 216(2) k.p.c. w części regulującej tzw. zwykłe postępowanie procesowe uzasadnia pogląd, że przepisy te jako przepisy o procesie w rozumieniu art. 13 § 2 k.p.c. stosuje się odpowiednio do innych postępowań uregulowanych w kodeksie[3]. Konsekwentnie – zgodnie z zasadami prawidłowej legislacji – nie powinny one być powtarzane w innych częściach kodeksu, regulujących postępowania inne niż proces cywilny, ani przepisy regulujące inne postępowania nie powinny odsyłać do przepisów procesowych.

4. Nie może ujść uwadze, że przyjęte w art. 216(1) § 1 i art. 576 § 2 k.p.c. niejednolite kryteria spraw, w których zachodzi względny obowiązek wysłuchania dziecka powoduje, że w literaturze przedmiotu aprobowany jest pogląd, iż w procesie dziecko podlega wysłuchaniu wyłącznie w sprawach niemajątkowych, które go dotyczą[4]. Jako przykłady spraw, w których zachodzi obowiązek wysłuchania dziecka wskazuje się sprawy małżeńskie, w których rozstrzyga się o władzy rodzicielskiej (chodzi tu o sprawy rozwodowe, separację lub unieważnienie małżeństwa, w których zachodzi obowiązek orzekania o małoletnich dzieciach stron) oraz sprawy ze stosunków między rodzicami a dziećmi (sprawy dotyczące pochodzenia dziecka czy rozwiązanie przysposobienia). Nietrudno jednak zauważyć, że rozpoznawanie wymienionych spraw następuje na podstawie przepisów o postępowaniach odrębnych[5]. Przepisy art. 216(1)i 216(2) k.p.c. umiejscowiono natomiast w części kodeksu regulującej przepisy o postępowaniu procesowym zwykłym (w rozdziale 3 Działu II Tytułu VI Księgi pierwszej Części pierwszej k.p.c.). Przepisy te, w odróżnieniu od przepisów normujących postępowania procesowe odrębne, znajdują odpowiednie zastosowanie do innych postępowań uregulowanych w kodeksie na podstawie art. 13 § 2 k.p.c.

5. Przepisu art. 576 § 2 k.p.c. nie umieszczono – jak mutatis mutandis art. 216(1) i art. 216(2) k.p.c. – w części ogólnej postępowania nieprocesowego, tj. w Tytule I Księgi drugiej Części pierwszej k.p.c., lecz w Rozdziale 2 („Inne sprawy rodzinne oraz sprawy opiekuńcze”) Działu II („Sprawy z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli”) Tytułu II („Przepisy dla poszczególnych rodzajów spraw”) Księgi drugiej („Postępowanie nieprocesowe”) Części pierwszej („Postępowanie rozpoznawcze”) Kodeksu postępowania cywilnego. Umiejscowienie analizowanego przepisu w tej części Kodeksu nie wydaje się do końca fortunne, skoro konieczność wysłuchania dziecka może mieć miejsce także w sprawach innych niż opiekuńcze, np. w sprawie o zezwolenie małoletniej kobiecie na zawarcie związku małżeńskiego. Nie może zaś umknąć, że sprawę tę ustawodawca uregulował art. 561 k.p.c., tj. w rozdziale 1, zatytułowanym „Sprawy małżeńskie” Działu II („Sprawy z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli”).

6. Z art. 576 § 2 k.p.c. wynika, oprócz względnego obowiązku wysłuchania dziecka, także następczy wobec niego, obowiązek uwzględnienia przez sąd, w miarę możliwości, rozsądnych życzeń dziecka. Nie może umknąć, że w analizowanym przepisie posłużono się inną terminologią, aniżeli przyjętą w art. 216(1) § 2 k.p.c., zgodnie z którym sąd stosownie do okoliczności, rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości dziecka uwzględni jego zdanie i rozsądne życzenia. Jak się wydaje próżny jest trud zrozumienia przyczyn, jakimi kierował się ustawodawca, posługując się niejednolitą siatką pojęciową w obydwu przepisach. W szczególności nie nadaje się do obrony stanowisko, że w sprawach opiekuńczych sąd nie musi w ramach wysłuchania dziecka zapoznawać się z jego zdaniem i stosownie do okoliczności je uwzględniać. Z tych powodów redakcja art. 576 § 2 k.p.c. nie wydaje się prawidłowa. Za koniecznością zmiany przepisu przemawia dodatkowo i to, że powtórzenie w postępowaniu nieprocesowym normy wynikającej z przepisu procesowego, jakim jest art. 216(1) § 2 k.p.c. i to przy użyciu częściowo odmiennych sformułowań[6], nie jest uzasadnione w świetle obowiązywania art. 13 § 2 k.p.c. i konieczności zachowania przez ustawodawcę zasad prawidłowej legislacji.

7. Zgodnie z art. 576 § 2 zd. drugie k.p.c. wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych. Nietrudno zauważyć, że identyczną treść zawierało zd. drugie w art. 216(1) § 1 k.p.c. w brzmieniu przed nowelizacją z 2023 r. Regulację tę jednak usunięto, wprowadzając całkowicie nowe brzmienie przepisu. Nieusunięcie zd. drugiego z art. 576 § 2 k.p.c. należy zatem uznać za oczywiste przeoczenie ustawodawcy. Ponadto pozostawienie tej regulacji w omawianym przepisie trudno uznać za uzasadnione w świetle dodanego art. 216(2) § 1 k.p.c., zgodnie z którym wysłuchanie dziecka następuje na posiedzeniu niejawnym, które odbywa się w odpowiednio przystosowanych pomieszczeniach w siedzibie sądu lub, jeżeli dobro dziecka tego wymaga, poza jego siedzibą. Należy zaznaczyć, że wolą ustawodawcy przepis ten znajduje odpowiednie zastosowanie w postępowaniu opiekuńczym (por. art. 576 § 3 k.p.c.). Z tych powodów należy postulować usunięcie zdania drugiego z art. 576 § 2 k.p.c. jako zbędnego.

8. Jak wcześniej wskazano, na mocy art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. w art. 576 dodano § 3 w brzmieniu: „§ 3. Do wysłuchania, o którym mowa w § 2, stosuje się odpowiednio przepisy art. 216(1) § 3 i 4 oraz art. 216(2)”. Z uzasadnienia projektu ustawy[7] wynika, że odesłanie do odpowiedniego stosowania w postępowaniu nieprocesowym przepisów o wysłuchaniu małoletniego w procesie jest wynikiem uznania przez ustawodawcę, że konieczne jest „doregulowanie” instytucji wysłuchania małoletniego w k.p.c. poprzez wskazanie reguł przebiegu tego wysłuchania, które – w związku z realizacją tej czynności – zminimalizują stres dziecka związany z jego sytuacją rodzinną. Przywołane uzasadnienie projektodawców ustawy dodania § 3 w art. 576 k.p.c. w aktualnym brzmieniu należy uznać za nieprzekonujące.

9. Umiejscowienie przepisów art. 216(1) i 216(2) k.p.c. uzasadnia tezę, że należy je zaliczyć do grupy przepisów o procesie w rozumieniu art. 13 § 2 k.p.c. i na podstawie odesłania wynikającego z tego przepisu znajdują odpowiednie zastosowanie do innych postępowań uregulowanych w kodeksie, w tym do postępowania opiekuńczego toczącego się w trybie przepisów o postępowaniu nieprocesowym. Z tych względów dodanie § 3 w art. 576 k.p.c. należy uznać za wadliwe i niezgodne z zasadami prawidłowej legislacji. Konieczne jest zatem sformułowanie postulatu de lege ferenda uchylenia tego przepisu.

10. Niezależnie od powyższego zapatrywania, warto odnotować, że w doktrynie przyjęty w § 3 art. 576 k.p.c. zakres odesłania do przepisów procesowych uznano za niekompletny. Jak zauważa Dominika Mróz-Szarmach, zgodnie z art. 216(1) § 1 zd. 2 k.p.c., w procesie sąd odstępuje od wysłuchania małoletniego, jeśli przed sądem małoletni odmawia udziału w wysłuchaniu. Do regulacji tej nie odsyła niestety ustawodawca w art. 576 § 3 k.p.c., co należy uznać za oczywiste przeoczenie. Z tego powodu autorka przyjmuje, że założenia wynikające z uzasadnienia nowelizacji, a także wzgląd na pożądaną tożsamość reguł wysłuchania małoletniego niezależnie od trybu postępowania cywilnego, nakazują przyjąć, że brak zastrzeżenia w art. 576 k.p.c., iż wysłuchanie małoletniego wymaga jego zgody jest przeoczeniem prawodawcy i wymaga jego niezwłocznej interwencji[8]. Podzielając co do zasady potrzebę nowelizacji przepisu, należy podkreślić, że niezwłocznej interwencji ustawodawcy wymaga uchylenie całego § 3, a nie jego modyfikacja.

[1] Dz.U. z 2008 r. Nr 220, poz. 1431.

[2] Dz.U. z 2023 r., poz. 1606.

[3] Tak też E. Rudkowska-Ząbczyk, P. Rodziewicz [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz,  E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil (red.), Legalis 2025, art. 216(1), nb 3.

[4] J. Bodio [w:] System Prawa Procesowego Cywilnego. Postępowanie nieprocesowe. Postępowania z zakresu prawa osobowego, rodzinnego i rzeczowego, t. IV, cz. 2, P. Rylski, M. Walasik (red.), Warszawa 2023, s. 614.

[5] Postępowanie odrębne w sprawach małżeńskich uregulowano w art. 425–452 k.p.c., zaś postępowanie w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi w art. 453–458 k.p.c.

[6] W porównaniu z art. 216(10) § 2 k.p.c. w art. 576§ 2 k.p.c. pominięto zwrot: „zdanie dziecka”, a zwrot: „stosownie do okoliczności” zastąpiono zwrotem: „w miarę możliwości”.

[7] Zob. uzasadnienie, Druk sejmowy Nr 3309, Sejm IX kadencji, s. 25.

[8] D. Mróz-Szarmach [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, P. Rylski, A. Olaś (red.), Legalis 2025, art. 576, nb 24.2.