O prawie dziecka do wysłuchania w postępowaniu cywilnym na tle regulacji konwencyjnych

Jak trafnie zauważa K. Flaga-Gieruszyńska: „prawo dziecka do wysłuchania jest jednym z kluczowych elementów współczesnego systemu ochrony praw dziecka, wynikającym z uznania dziecka za pełnoprawny podmiot prawa, a nie jedynie obiekt ochrony i opieki ze strony dorosłych. Wyraża ono ideę, że dziecko, w sprawach, które go dotyczą, powinno mieć możliwość przedstawienia swojego stanowiska, a jego poglądy powinny być należycie uwzględnione przy podejmowaniu decyzji”[1]. Prawo dziecka do wyrażenia własnych poglądów nie jest jedynie formalnym elementem prawa cywilnego procesowego, ale pełni istotne funkcje gwarancyjne, edukacyjne i legitymizujące, których realizacja ma bezpośredni wpływ na jakość ochrony praw dziecka w postępowaniu cywilnym[2].

Prawo dziecka do wypowiadania się w sprawach, które go dotyczą, wynika expressis verbis z art. 12 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.[3], zgodnie z którym Państwa-Strony zapewniają dziecku, które jest zdolne do kształtowania swoich własnych poglądów, prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach dotyczących dziecka, przyjmując je z należytą wagą, stosownie do wieku oraz dojrzałości dziecka (ust. 1). W tym celu dziecko będzie miało w szczególności zapewnioną możliwość wypowiadania się w każdym postępowaniu sądowym i administracyjnym, dotyczącym dziecka, bezpośrednio lub za pośrednictwem przedstawiciela bądź odpowiedniego organu, zgodnie z zasadami proceduralnymi prawa wewnętrznego (ust. 2).

W systemie prawa Unii Europejskiej ochronę praw dzieci, w tym ich prawa do wysłuchania w postępowaniach sądowych, reguluje przede wszystkim art. 24 Karty Praw Podstawowych UE z dnia 30 marca 2010 r.[4], zgodnie z którym dzieci mają prawo do takiej ochrony i opieki, jaka jest konieczna dla ich dobra. Mogą one swobodnie wyrażać swoje poglądy. Poglądy te są brane pod uwagę w sprawach, które ich dotyczą, stosownie do ich wieku i stopnia dojrzałości (ust. 1). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, zarówno podejmowanych przez władze publiczne, jak i instytucje prywatne, należy przede wszystkim uwzględnić najlepszy interes dziecka (ust. 2).

Także Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.[5] w art. 10 gwarantuje każdemu człowiekowi, w tym dziecku, prawo do wolności wyrażania opinii. Gwarancje ochrony prawa dziecka do wysłuchania w postępowaniu sądowym, w tym postępowaniu cywilnym, przewiduje również Europejska Konwencja o wykonywaniu praw dzieci z 25 stycznia 1996 r.[6] Zgodnie z jej art. 3, dziecko, uznane według prawa wewnętrznego za mające wystarczające rozeznanie, w dotyczącym go postępowaniu przed organem sądowym powinno mieć przyznane oraz może samodzielnie żądać przyznania następujących praw: a) do otrzymywania wszystkich istotnych informacji; b) do bycia pytanym o zdanie i do wyrażania swojego stanowiska; c) do bycia informowanym o ewentualnych skutkach jego stanowiska oraz o ewentualnych skutkach każdej decyzji. W art. 5 Konwencji przyjęto natomiast, że w postępowaniach dotyczących dzieci przed organem sądowym Państwa-Strony powinny rozważyć przyznanie dzieciom dodatkowych praw, w szczególności: a) do żądania pomocy wskazanych przez nie osób, które mogłyby ułatwić im wyrażanie stanowiska; b) do żądania, osobiście lub za pośrednictwem innych osób lub instytucji, wyznaczenia osobnego przedstawiciela; c) do ustanowienia własnego przedstawiciela; d) do korzystania ze wszystkich lub niektórych praw strony w takich postępowaniach.

Z przepisów Konwencji wynika również, że w postępowaniach dotyczących dzieci organ sądowy przed podjęciem decyzji powinien:

a) rozważyć, czy posiada wystarczające informacje, aby podjąć decyzję zgodną z dobrem dziecka, a jeżeli jest to konieczne – zażądać dodatkowych informacji, w szczególności od osób, na których spoczywa odpowiedzialność rodzicielska;

b) w sprawach dzieci uznanych według prawa wewnętrznego za mające wystarczające rozeznanie:

– upewnić się, czy dziecko otrzymało wszystkie istotne informacje,

– w stosownych przypadkach, jeżeli to konieczne – nieformalnie, zasięgnąć opinii samego dziecka, osobiście albo za pośrednictwem innych osób lub instytucji, w sposób odpowiedni do rozeznania dziecka, chyba że byłoby to oczywiście sprzeczne z jego dobrem,

– umożliwić dziecku przedstawienie jego stanowiska;

c) przykładać należytą wagę do stanowiska wyrażonego przez dziecko (art. 6).

Prowadząc postępowanie dotyczące dziecka, organ sądowy ma obowiązek szybkiego działania w celu uniknięcia nieuzasadnionej zwłoki, a także niezbędne jest istnienie przepisów zapewniających bezzwłoczne wykonanie orzeczeń. W przypadkach pilnych organ sądowy powinien mieć, jeżeli zachodzi taka potrzeba, prawo zarządzenia natychmiastowego wykonania orzeczeń (art. 7).

Nie można tracić z pola widzenia, że w systemie prawnym Rady Europy prawo do wysłuchania dziecka ma źródło nie tylko we wskazanych aktach wiążących państwa członkowskie, ale również w tzw. soft law, a jego treść i zakres zostały rozwinięte w bogatym orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka[7]. Wśród dokumentów, zaleceń i rekomendacji wydanych przez Radę Europy dla państw członkowskich w zakresie ochrony prawa dziecka do wysłuchania szczególne miejsce zajmuje rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy Nr R (84/4) z dnia 28 lutego 1984 r. w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej[8]. W załączniku do tej rekomendacji, jako jedną z podstawowych zasad sformułowano konieczność konsultowania z dzieckiem, według jego dojrzałości, decyzji w kwestii podziału odpowiedzialności rodzicielskiej. Jednak podstawowym dokumentem – z zakresu soft law – dotyczącym prawa dziecka do wysłuchania w postępowaniu sądowym, są wytyczne Komitetu Ministrów Rady Europy w sprawie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dzieciom, przyjęte wraz z uzasadnieniem 17 listopada 2010 r.[9] W dokumencie tym podkreślono, że dziecko ma prawo do bycia wysłuchanym i do wyrażania poglądów. Sędziowie powinni przestrzegać prawa dziecka do bycia wysłuchanym we wszystkich kwestiach, które mają na nie wpływ, lub przynajmniej do bycia wysłuchanym, jeżeli uznaje się, że dane dziecko dysponuje wystarczającym poziomem zrozumienia danych kwestii. Środki stosowane w tym celu należy dostosować do poziomu zrozumienia dziecka i do jego zdolności przekazywania informacji, a w ich ramach należy uwzględnić okoliczności sprawy. Należy konsultować się z dziećmi odnośnie do sposobu, w jaki chcą zostać wysłuchane (pkt 44). W wytycznych podkreślono również, że w postępowaniu sądowym należy przykładać należytą wagę do poglądów i opinii dziecka, odpowiednią do jego wieku i dojrzałości (pkt 45). Prawo do bycia wysłuchanym jest jednak prawem dziecka, a nie nałożonym na nie obowiązkiem (pkt 46). Nie można uniemożliwić dziecku bycia wysłuchanym wyłącznie ze względu na jego wiek. W żadnej sytuacji, w której dziecko występuje z inicjatywą bycia wysłuchanym w sprawie mającej na nie wpływ, sędzia nie powinien odmówić jego wysłuchania, chyba że czyni to dla dobra dziecka. Sędzia zawsze powinien wysłuchać podglądów i opinii dziecka w kwestiach dotyczących go w danej sprawie (pkt 47).

Jeśli chodzi o prawo dziecka do informacji, to w wytycznych zaakcentowano, że dzieciom należy przedstawić wszystkie niezbędne informacje dotyczące skutecznego korzystania z prawa do bycia wysłuchanym. Ponadto należy im wyjaśnić, że ich prawo do bycia wysłuchanym oraz prawo do tego, aby ich poglądy zostały uwzględnione, niekoniecznie musi być decydujące przy wydawaniu orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie (pkt 48). Wyroki i orzeczenia sądowe mające wpływ na dzieci, szczególnie orzeczenia, w których nie uwzględniono poglądów i opinii dziecka, należy odpowiednio uzasadnić i wyjaśnić dzieciom w zrozumiałym dla nich języku (pkt 49).

Według K. Flagi-Gieruszyńskiej prawo do wysłuchania, zarówno w systemie uniwersalnym, jak i w systemach europejskich, ma charakter złożony i obejmuje co najmniej trzy integralne komponenty: prawo do informacji, prawo do wyrażenia poglądów oraz obowiązek ich uwzględnienia przez organ rozstrzygający sprawę, jeśli jest to uzasadnione dobrem dziecka. Każdy z tych elementów jest niezbędny dla zagwarantowania, że wysłuchanie będzie miało charakter realny, a nie jedynie formalny[10]. Jeśli chodzi o prawo dziecka do informacji, to odpowiada mu obowiązek organu prowadzącego postępowanie należytego przedstawienia dziecku wszystkich niezbędnych informacji dotyczących skutecznego korzystania z prawa do bycia wysłuchanym oraz skutkach wysłuchania dla toczącego się postępowania. Jednocześnie sędzia powinien wyjaśnić, że prawo dziecka do bycia wysłuchanym oraz prawo do tego, aby jego poglądy zostały uwzględnione, niekoniecznie musi być decydujące przy wydawaniu orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie (zob. pkt 48 wytycznych). Tak jak już wspomniano wyżej w Wytycznych przyjęto ponadto, że wyroki i orzeczenia sądowe mające wpływ na dzieci, szczególnie orzeczenia, w których nie uwzględniono poglądów i opinii dziecka, należy odpowiednio uzasadnić i wyjaśnić dzieciom w zrozumiałym dla nich języku (pkt 49). Podobnie sformułowany obowiązek wynika z art. 3 pkt c Konwencji o wykonywaniu praw dzieci, w którym przewidziano prawo dziecka do bycia informowanym o ewentualnych skutkach jego stanowiska oraz o ewentualnych skutkach każdej decyzji.

Jeśli chodzi o prawo dziecka do wyrażenia poglądów, to w literaturze i orzecznictwie ETPC nie budzi wątpliwości, że stanowi ono główny filar prawa do wysłuchania. Niczym nieuzasadniona sytuacja, w której na żadnym etapie postępowania dzieci nie zostały wysłuchane przez sędziów, stanowi naruszenie tego prawa[11]. Forma wysłuchania nie może nie uwzględniać stanowiska dziecka w tym przedmiocie; powinna zapewniać mu komfort, poczucie bezpieczeństwa i swobodę wypowiedzi. Na prawodawcy krajowym spoczywa obowiązek zapewnienia warunków do wyrażenia poglądów przez dziecko, uwzględniających jego indywidualną i społeczną sytuację oraz środowisko, w którym czuje się ono bezpieczne podczas swobodnego wyrażania swoich opinii[12]. Systemy prawa uniwersalnego oraz europejskiego nie nakładają natomiast na organy prowadzące postępowanie cywilne obowiązku bezpośredniego wysłuchania dziecka przez sędziego. W związku z tym w poszczególnych systemach prawnych dopuszcza się trzy formy wysłuchania, a mianowicie: wysłuchanie bezpośrednie, wysłuchanie pośrednie, a także wysłuchanie w formie pisemnej lub audiowizualnej[13]. Na tym tle prawo polskie wyraźnie stanowi, że wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym następuje w formie bezpośredniej rozmowy dziecka z sędzią (art. 216(1) § 1 k.p.c.).

Zarówno art. 12 Konwencji o prawach dziecka, jak i art. 6 Konwencji o wykonywaniu praw dzieci oraz art. 24 Karty Praw Podstawowych UE wymagają, aby poglądom dziecka przyznawać „należytą wagę”, adekwatną do jego wieku i dojrzałości. Oznacza to w praktyce, że sąd powinien dokonać szczegółowej analizy i oceny wypowiedzi dziecka oraz odnieść się do niej w uzasadnieniu swojej decyzji, w którym należy jednoznacznie wskazać, czy i w jakim zakresie stanowisko dziecka zostało uwzględnione, a nadto wyjaśnić (w zrozumiałym dla dziecka języku), dlaczego jego stanowisko nie zostało w całości uwzględnione. Jak trafnie zauważa K. Flaga-Gieruszyńska przykłady dobrych praktyk z niektórych państw członkowskich Rady Europy – jak Norwegia czy Holandia, gdzie w uzasadnieniach rozstrzygnięć wyodrębniana jest część opisująca „głos dziecka” i jego wpływ na rozstrzygnięcie – pokazują, że takie rozwiązania wzmacniają legitymizację postępowania i zwiększają poczucie podmiotowości dziecka[14].

Warto dodać, że w świetle badań aktowych[15] przeprowadzonych przez M. Cieślińskiego w 42,2% spraw sąd w całości uwzględnił życzenia dzieci. Ustalenie to autor oparł na analizie uzasadnień orzeczeń sądowych, a także treści dokumentów opisujących przebieg wysłuchania dziecka. Nie uszło jednak jego uwadze, że wynik ten był nieco zaniżony, albowiem w części spraw doszło do zawarcia ugody sądowej (6 spraw) lub cofnięto wniosek wszczynający postępowanie nieprocesowe (4 sprawy) na skutek zapoznania się z wolą dziecka wyrażoną w toku wysłuchania. Gdyby sąd orzekał w tych sprawach, z dużym prawdopodobieństwem, przynajmniej w około połowie spraw uwzględniłby wolę dziecka. Poza tym, według M. Cieślińskiego w 18,1% spraw doszło do częściowego uwzględnienia życzeń dziecka. Niestety aż w 33,7% badanych spraw nie można było ocenić, czy życzenia dziecka zostały uwzględnione, co wynika ze wspomnianej okoliczności zawarcia ugód i cofnięcia wniosków, a także z braku w niektórych sprawach informacji na temat przebiegu wysłuchania połączonego z brakiem uzasadnienia orzeczenia lub sporządzenia uzasadnienia bez odniesienia się do wysłuchania dziecka. Jedynie w 6% spraw sądy w żaden sposób nie uwzględniły zdania dziecka. Zdaniem autora badań wskazane dane pokazują bardzo dużą wagę wysłuchania. Jako marginalne oceniono natomiast sytuacje, w których sąd nie uwzględnił oczekiwań dziecka[16].

[1] K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo dziecka do wysłuchania w sprawach cywilnych – wybrane problemy w perspektywie europejskiej i uniwersalnej, Europejski Przegląd Sądowy 2025, nr 9, s. 5.

[2] Zob. szerzej na temat funkcji prawa do wysłuchania K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo dziecka…, s. 5–6.

[3] Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526.

[4] Wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389.

[5] Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284.

[6] Dz.U. z 2000 r. Nr 107, poz. 1128.

[7] Z orzecznictwa ETPC wynika m.in., że brak realnego wysłuchania dziecka w postępowaniu cywilnym, zwłaszcza dotyczącym jego osoby, może prowadzić do naruszenia art. 6 w zw. z art. 8 Konwencji. Zob. ostatnio wyrok ETPC z dnia 9 września 2025 r., 2068/24, M. P. i in. przeciwko Grecji, Lex nr 3907697 i powołane tam orzecznictwo.

[8] Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy Nr R 984 z dnia 28 lutego 1984 r. w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej [w:] Standardy prawne Rady Europy. Teksty i komentarze, M. Safjan (red.), t. I, Warszawa 1994, s. 201–204.

[9] Wytyczne Komitetu Ministrów Rady Europy w sprawie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego, monografia nr 5, https://rm.coe.int/16806b7c62 (dostęp: 10.01.2025); dalej: Wytyczne.

[10] K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo dziecka…, s. 6.

[11] Zob. przykładowo K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo dziecka…, s. 7; wyr. ETPC z dnia 18 grudnia 2008 r., 39948/06, Saviny przeciwko Ukrainie, Lex nr 468499; wyrok ETPC z dnia 9 września 2025 r., 2068/24, M. P. i in. przeciwko Grecji, Lex nr 3907697.

[12] Podobnie K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo dziecka…, s. 7–8.

[13] Zob. bliżej na temat form wysłuchania dziecka K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo dziecka…, s. 8.

[14] K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo dziecka…, s. 10.

[15] Jak wynika z opracowania wyników badań ich autor zapoznał się ze 107 sprawami przesłanymi przez sądy, z czego do badania zakwalifikował 83 sprawy (pozostałe uniemożliwiały rzetelne prowadzenie prac badawczych z uwagi na brak wysłuchania lub niekompletność).

[16] M. Cieśliński, Praktyka sądowa w zakresie wysłuchania dziecka, Warszawa 2024, s. 42; 2024_PrawoR_M_M_Cieslinski_Praktyka-sadowa-w-zakresie-wysluchania-dziecka.pdf (dostęp: 10.01.2025).