Więź z małoletnim jako dobro osobiste

Wprowadzenie

Zagadnienie uznania więzi z dzieckiem jako dobra osobistego jest przedmiotem sporu doktrynalnego i orzeczniczego. W tej kwestii zapadły dwie sprzeczne uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego. Pierwsza z nich, z 27 marca 2018 r., III CZP 60/17, z dwoma zdaniami odrębnymi, jest oparta na założeniu, że więź rodzinna jest dobrem osobistym. Kolejna, z 22 października 2019 r., I NSNZP 2/19, neguje tę tezę.

Zagadnienie więzi z małoletnim jako dobra osobistego stało się także przedmiotem rozważań zawartych w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2024 r.[1]

Opis stanu faktycznego

Wyrokiem z dnia 4 grudnia 2019 r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej, I C 1947/18:

1. zakazał pozwanej matce małoletniej podejmowania działań uniemożliwiających powodowemu ojcu małoletniej utrzymywanie kontaktów z córką co najmniej w wymiarze i formie określonych ugodą z dnia 17 września 2015 r. zawartą przed sądem opiekuńczym;
2. zakazał matce dziecka rozgłaszania nieprawdziwych informacji o ojcu dziecka, w szczególności nazywania go „ćpunem”, „narkomanem”, „pedofilem” i „zboczeńcem” oraz nakazał pozwanej przeproszenie powoda listem poleconym za te naruszenia jego czci;
3. zasądził od matki dziecka na rzecz ojca dziecka 11 000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie prawa powoda do życia rodzinnego oraz jego czci;
4. zakazał matce dziecka podejmowania działań uniemożliwiających powodowej małoletniej siostrze przyrodniej dziecka (reprezentowanej przez swoją matkę, partnerkę powodowego ojca) utrzymywanie kontaktów z siostrą.

Sąd drugiej instancji wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację pozwanej matki dziecka w zakresie powyższych rozstrzygnięć z wyjątkiem zadośćuczynienia, które zmniejszył do kwoty 5000 zł. Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia sądu pierwszej instancji i ustalił dodatkowo, że postanowieniem z dnia 3 grudnia 2020 r., II Ca 1196/19, wydanym w połączonych sprawach opiekuńczych dziecka wniesionych odrębnie przez ojca i matkę dziecka już po zawarciu ugody z dnia 17 września 2015 r., Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej na nowo ustalił kontakty ojca z dzieckiem oraz zobowiązał rodziców dziecka do podjęcia warsztatów kompetencji rodzicielskich.

Sądy obydwu instancji uznały prawo do życia rodzinnego, a w szczególności do więzi z dzieckiem, za dobro osobiste w rozumieniu art. 23 k.c., podlegające ochronie na podstawie art. 24 k.c., a doznanie krzywdy na skutek naruszenia tego dobra za uprawniające do zadośćuczynienia na podstawie art. 448 § 1 k.c. Sąd Apelacyjny uznał, że więź ojca z córką „w wyniku długiego okresu przerwy w kontaktach, zainicjowanej i przeprowadzonej przez pozwaną, uległa rozwiązaniu i obecnie sądowe orzeczenia zmierzają dopiero do jej stopniowej restytucji”. Sąd ten zmniejszył zadośćuczynienie zasądzone przez Sąd Okręgowy ze względu na bierność ojca w egzekwowaniu, w trybie art. 598(15) i nast. k.p.c., ustalonych ugodą lub orzeczeniem sądu kontaktów z dzieckiem.

Pozwana matka dziecka zaskarżyła skargą kasacyjną wyrok sądu drugiej instancji w części oddalającej jej apelację. Skarżąca zarzuciła:

1. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., przez pominięcie faktu, iż w chwili zamknięcia rozprawy apelacyjnej ugoda z dnia 17 września 2015 r., do której treści odwołuje się pozostawione w mocy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji, utraciła byt prawny na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 3 grudnia 2020 r.;
2. naruszenia prawa materialnego na podstawie:

a) art. 23 i art. 24 § 1 k.c. przez uznanie więzi rodzica z dzieckiem za dobro osobiste podlegające ochronie,

b) art. 488 k.c. przez uznanie, że roszczenie określone w tym przepisie przysługuje w razie naruszenia więzi rodzinnej, ponieważ roszczenie to przysługuje wyjątkowo, gdy dochodzi do niemożności nawiązania i utrzymywania kontaktu właściwego dla więzi dziecka z rodzicem, czyli naruszeniem dobra osobistego w rozumieniu art. 448 k.c., w odniesieniu do więzi rodzinnych, jest pozbawienie pokrzywdzonego tej więzi, a nie jej ograniczenie.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym dnia 20 listopada 2024 r. w Warszawie skargi kasacyjnej I.B. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 24 maja 2021 r., I ACa 208/20, wydanego w sprawie z powództwa A.K., E.W. i G.K. przeciwko I.B. o ochronę dóbr osobistych, uchylił zaskarżony wyrok w pkt. 1 lit. b, c, w pkt. 2 oraz w pkt. 5 i przekazał w tej części sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Analiza

W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2018 r.[2] przyjęto, iż mając na względzie, że dobra osobiste wynikają z wartości ściśle związanych z człowiekiem i jego indywidualnością, trzeba uznać, iż nierozerwalnie połączone z naturą człowieka i wspólne wszystkim ludziom jest pozostawanie w więzi z osobami najbliższymi. Przyrodzoną cechą człowieka jest potrzeba pozostawania w więzi z drugim człowiekiem, przejawiającej się w poczuciu bliskości i przywiązania do osoby najbliższej. Uznanie więzi bliskości za dobro osobiste pozostaje też w zgodzie z pojmowaniem dóbr osobistych jako indywidualnych wartości świata uczuć. Odwoływanie się przy analizie konkretnego dobra osobistego wprost do pojęcia uczuć człowieka nie jest niczym nowym, wystarczy przypomnieć, że za dobro osobiste w rozumieniu art. 23 k.c. uznaje się poczucie przynależności do danej płci[3], że poczucie własnej wartości jest podstawą godności człowieka (wewnętrznego aspektu czci), a kult pamięci osoby zmarłej obejmuje ochronę jej czci w zakresie, w jakim naruszenie godzi w uczucia osób najbliższych[4]. Reasumując, należy uszanować dotychczasowy dorobek orzecznictwa Sądu Najwyższego i potwierdzić, że szczególna więź emocjonalna pomiędzy osobami najbliższymi, wynikająca z przynależnego każdej z nich indywidualnie poczucia bliskości i przywiązania, nierozerwalnie związana z naturą człowieka i kształtująca jego tożsamość, stanowi wartość podlegającą ochronie prawnej na podstawie przepisów o dobrach osobistych (art. 23, 24 i 448 k.c.).

Z kolei w uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2019 r., I NSNZP 2/19[5], podkreślono, że z normatywnej treści art. 18 i 71 Konstytucji RP nie wynika ani nakaz, ani inspiracja do wprowadzenia dobra osobistego w postaci więzi rodzinnych. Oba wzorce konstytucyjne stanowią o określonych obowiązkach państwa związanych z ochroną rodziny (a więc i więzi między członkami rodziny) i nie mają zastosowania do relacji między podmiotami prawa cywilnego. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego nie ulega wątpliwości, że art. 18 Konstytucji RP zawiera jedynie normy programowe i wyraża podstawową zasadę ustroju państwa, nie zaś konkretne zobowiązanie. Nakłada na państwo i jego organy obowiązek opieki i ochrony małżeństwa, rodziny i rodzicielstwa, ale nie odpowiada temu prawo do żądania podjęcia przez państwo działań pozytywnych realizujących ten obowiązek, ani też podjęcia przez państwo i jego organy działań określonego rodzaju bądź treści. Z art. 18 Konstytucji RP nie wynikają też dla jednostek żadne konstytucyjnie chronione prawa lub wolności, tym bardziej nie wynikają one dla określonych w nim grup i wspólnot, takich jak rodzina czy grupa osób bliskich[6]. Z kolei art. 71 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny, a rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej mają prawo do szczególnej pomocy władz publicznych. Przepisy te są adresowane do władzy wykonawczej i ustawodawczej oraz legitymizują podjęte przez te władze działania polegające wszakże na prowadzeniu polityki społecznej. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego dominuje zapatrywanie, że nawet w trybie skargi konstytucyjnej art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP nie przyznaje jednostce podmiotowego prawa publicznego dochodzonego na drodze sądowej w formie indywidualnego roszczenia wobec państwa i jego organów[7]. Podobnie art. 71 ust. 1 zd. 2 Konstytucji RP jest z reguły ujmowany w postać zasady polityki państwa i normy programowej adresowanej przede wszystkim do ustawodawcy[8], a nie prawa jednostki stanowiącego podstawę lub inspirację do indywidualnego dochodzenia roszczeń. Jednak nawet w tych orzeczeniach, w których art. 71 ust. 1 zd. 2 Konstytucji RP został uznany za wyrażający prawo podmiotowe podlegające ochronie w trybie skargi konstytucyjnej[9], treścią tego prawa jest zapewnienie pomocy społecznej państwa w formie świadczeń i pieniężnych zasiłków[10]. Chodzi tu zatem o obowiązek urzeczywistniania przez państwo i jego organy wyrażonych w Konstytucji gwarancji socjalnych (socjalnych obowiązków państwa) w drodze stosownego systemu świadczeń publicznych, gdyż przepis ten gwarantuje prawo/wolność należące do kategorii praw socjalnych[11], a nie wprowadzenie regulacji stosunków prywatnoprawnych. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie przypominał, że szczególna subsydiarna pomoc państwa dla rodzin w trudnej sytuacji (powstałej także wskutek poważnego uszczerbku na zdrowiu jednego z członków danej rodziny) nie oznacza zwolnienia pozostałych członków rodziny z ciążącego na nich wzajemnie obowiązku alimentacyjnego[12], a więc nie zwalnia i nie ingeruje w istniejące mechanizmy prawa cywilnego i prawa rodzinnego.

W analizowanym tutaj wyroku z dnia 20 listopada 2024 r., II CSKP 2419/22, Sąd Najwyższy nie zajął jednolitego stanowiska, co do uznania, bądź też odrzucenia tezy, iż więź z małoletnim stanowi dobro osobiste.

Podkreślić należy, że Sąd Najwyższy w swoim orzeczeniu trafnie dostrzegł jednak problematykę stojącą przed tego typu sprawami rodzinnymi. Sąd wskazał, że: „Przepisy k.r.o. o kontaktach z dzieckiem jako jedyne dobro chronione przez te przepisy wskazują dobro dziecka (art. 1131–1133 i 1135 k.r.o.). Przyznanie samodzielnej legitymacji do wnoszenia o ustalenie kontaktów z najbliższym krewnym i powinowatym oraz osobom, które wcześniej sprawowały pieczę nad dzieckiem (art. 1136 k.r.o.) nie oznacza, że ustawodawca przyznał tym osobom prawa podmiotowe. Przy rozstrzyganiu o wnioskach o ustalenie kontaktów na podstawie art. 1131 i 1136 k.r.o. jedynym kryterium pozostaje dobro dziecka. Uznanie, że przepisy te nie wyłączają prawa do kontaktów z dzieckiem jako dobra osobistego członka rodziny dziecka, nie musi jednak koniecznie oznaczać ustalania kontaktów w różnych trybach. Możliwe jest rozwiązanie polegające na podnoszeniu na podstawie art. 23 k.c. prawa do kontaktów w postępowaniu opiekuńczym, a sąd opiekuńczy musiałby ważyć obydwa dobra: dobro dziecka i dobra osobiste członków jego rodziny. W przypadku przyjęcia takiej tezy i uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji sąd odwoławczy powinien rozważyć przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu opiekuńczym w zakresie żądania zakazania matce uniemożliwiania kontaktów z dzieckiem”[13].

W ocenie autora niniejszego artykułu więź z małoletnim stanowi dobro osobiste podlegające ochronie. W tym zakresie, nie przekonuje pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy, iż „przyjęcie tezy, że więź rodzinna jest dobrem osobistym, wymaga rozwiązania problemów wynikających z wzajemnej relacji powołanych wyżej przepisów Kodeksu cywilnego oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. System prawny powinien tworzyć spójną całość i kwestia wzajemnej relacji tych przepisów także wpływa na ocenę, czy więź rodzinna jest dobrem osobistym. Innymi słowy niemożność spójnego określenia relacji tych przepisów jest argumentem za nieuznawaniem więzi rodzinnej za dobro osobiste, chociaż nie musi to być argument rozstrzygający”[14].

Więzi rodzinne będące zjawiskiem ze sfery uczuć jednej osoby, wyrażające się w poczuciu bliskości do innego człowieka, stanowią dobro osobiste podlegające ochronie. Cywilistyczna ochrona dóbr osobistych ma bowiem miejsce wtedy, gdy dochodzi do naruszenia skonkretyzowanego, już istniejącego dobra i można przeciwstawić się temu bezprawnemu naruszeniu. Trudno więc mówić o niespójności przepisów Kodeksu rodzinnego i Kodeksu cywilnego. Nie można także pomijać tego, że w orzecznictwie sądowym uznaje się więź z małoletnim za dobro osobiste[15].

[1] II CSKP 2419/22, Legalis nr 3146780.

[2] III CZP 60/17, Biul. SN 2018 nr 3.

[3] Por. wyrok SN z dnia 22 marca 1991 r., III CRN 28/91, PS 1991, nr 5–6, s. 118.

[4] Por. wyroki SN z dnia: 12 lipca 1968 r., I CR 252/68, OSNCP 1970/1/18 oraz 24 lutego 2004 r., III CK 329/02, OSNC 2005/3/poz. 48.

[5] OSP 2020/5/38/3.

[6] Por. zamiast wielu wyrok TK z dnia 10 marca 2015 r., P 38/12.

[7] Wyroki TK z dnia: 22 lipca 2008 r., P 41/07 oraz 12 kwietnia 2011 r., SK 62/08.

[8] Wyrok TK z dnia 10 lipca 2000 r., SK 21/99.

[9] Por. wyroki TK z dnia: 15 listopada 2005 r., P 3/05; 18 maja 2005 r., K 16/04; 4 maja 2004 r., K 8/03; 8 maja 2001 r., P 15/00.

[10] Wyrok TK z dnia 9 lipca 2012 r., P 59/11.

[11] Wyrok TK z dnia 10 marca 2015 r., P 38/12.

[12] Por. wyroki TK z dnia: 19 kwietnia 2011 r., P 41/09 oraz 15 listopada 2005 r., P 3/05.

[13] Wyrok SN z dnia 20 listopada 2024 r., II CSKP 2419/22, Legalis.

[14] Ibidem.

[15] Szeroko na ten temat wyrok SA w Krakowie z dnia 25 listopada 2020 r., I ACa 948/19, Lex nr 3160223 i przywołane tam orzecznictwo.