Wybrane zagadnienia na tle wykładni art. 691 k.p.c.

1. Zgodnie z art. 691 § 1–2 k.p.c. do wniosku o zwolnienie wykonawcy testamentu uprawniona jest osoba zainteresowana. Rozstrzygnięcie wniosku nastąpi po wysłuchaniu wykonawcy testamentu. Wykonawca testamentu zwolniony z obowiązków powinien zwrócić zaświadczenie o swoich uprawnieniach. Przed przystąpieniem do szczegółowej analizy przytoczonego in extenso artykułu należy zauważyć, że sprawy dotyczące wykonawcy testamentu zostały uregulowane przez ustawodawcę przede wszystkim w rozdziale 6, działu IV, tytułu II, księgi drugiej, części pierwszej Kodeksu postępowania cywilnego, zatytułowanym „sprawy dotyczące wykonawcy testamentu”. We wskazanym rozdziale uregulowano jednak tylko sprawy o: 1) odmowę przyjęcia obowiązku wykonawcy testamentu (art. 664) oraz wydanie zaświadczenia osobie powołanej na wykonawcę testamentu (art. 665). Postępowanie o zwolnienie wykonawcy testamentu unormowane w komentowanym przepisie ujęto w rozdziale 10, zatytułowanym „Inne sprawy spadkowe”. W literaturze przedmiotu słusznie przyjęto, że do spraw dotyczących wykonawcy testamentu należy zaliczyć także sprawę o zwolnienie wykonawcy testamentu. Systematyka kodeksowa przemawia za tym, by także to postępowanie uregulowano w rozdziale 6, w którym powinny się znaleźć wszystkie przepisy regulujące postępowania nieprocesowe w sprawach dotyczących wykonawcy testamentu[1].

2. Z przepisów art. 986–986(1) k.c. wynika expressis verbis, że spadkodawca może powołać w testamencie jednego lub kilku wykonawców testamentu. Wykonawcą testamentu nie może być jednak osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. Spadkodawca może powołać wykonawcę testamentu do sprawowania zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem. Może on również powołać wykonawcę testamentu do sprawowania zarządu przedmiotem zapisu windykacyjnego, do chwili objęcia we władanie tego przedmiotu przez osobę, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny (art. 990(1) k.c.). Stanowisko prawne wykonawcy testamentu budzi w literaturze przedmiotu wiele kontrowersji. Jednak zgodnie przyjmuje się, że wykonawca testamentu nie jest niczyim przedstawicielem – ani spadkodawcy, ani spadkobiercy lub zapisobiercy. Działa on we własnym imieniu, lecz nie we własnym interesie i nie na swój rachunek[2]. Zdaniem A. Stempniaka w ujęciu procesowym osoba powołana w testamencie na jego wykonawcę traktowana jest jako podmiot podstawiony (zastępca pośredni)[3].W piśmiennictwie podkreśla się również, że postępowanie, o którym mowa w art. 691 k.p.c., może dotyczyć wyłącznie osoby powołanej przez spadkodawcę na wykonawcę testamentu, która przyjęła obowiązki związane z tą funkcją. Obowiązki te można jednak przyjąć w sposób konkludentny. Ustawodawca nie wymaga bowiem, by dla skuteczności działania w charakterze wykonawcy testamentu osoba powołana na tę funkcję składała odrębne oświadczenie o przyjęciu obowiązków wykonawcy testamentu[4]. Jedynie w sytuacji gdy powołana przez spadkodawcę na wykonawcę testamentu osoba nie chce tego obowiązku przyjąć, to powinna złożyć odpowiednie oświadczenie przed sądem albo notariuszem (art. 987 k.c.). Sąd albo notariusz w postępowaniu wszczętym na wniosek takiej osoby przyjmuje od niej oświadczenie o odmowie przyjęcia przez nią obowiązków wykonawcy testamentu. Oświadczenie to jest składane ustnie do protokołu albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Pełnomocnictwa do złożenia takiego oświadczenia udziela się na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. W postępowaniu, o którym mowa w art. 664 k.p.c., sąd nie wydaje żadnego postanowienia co do istoty sprawy ani innego orzeczenia kończącego to postępowanie. Postępowanie to kończy się z chwilą skutecznego złożenia oświadczenia przez wykonawcę testamentu.

3. Stosownie do art. 990 k.c. sąd może zwolnić wykonawcę testamentu jedynie z ważnych powodów. W doktrynie nie budzi wątpliwości, że przywołany przepis stanowi podstawę materialnoprawną żądania zwolnienia wykonawcy testamentu z obowiązków. Uwzględnienie wniosku, o którym mowa w art. 691 § 1 k.p.c., wymaga zatem wykazania przez wnioskodawcę istnienia ważnych powodów. Użycie zwrotu: „sąd może” nie oznacza pełnej dowolności; wskazuje jedynie, że sąd powinien postąpić według treści tego przepisu w przypadku zaistnienia ważnych powodów zwolnienia wykonawcy testamentu[5].

W literaturze przedmiotu przyjmuje się trafnie, że pojęcie ważnych powodów jest bardzo pojemne i obejmuje różnorodzajowe okoliczności, które uniemożliwiają lub znacznie utrudniają wywiązywanie się przez wykonawcę testamentu z nałożonych na niego obowiązków. Okoliczności te związane są zwykle z osobą wykonawcy testamentu i stanowią trwałe przeszkody do należytego sprawowania przez niego zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem albo przedmiotem zapisu windykacyjnego. Do ważnych powodów uzasadniających zwolnienie wykonawcy testamentu z pełnionej funkcji zalicza się przykładowo jego zły stan zdrowia lub inne, leżące po jego stronie przeszkody natury osobistej, w szczególności niewywiązywanie się z nałożonych obowiązków, nieporadność, nieudolność, stronniczość, brak realnej możliwości sprawowania zarządu majątkiem spadkowym (np. z uwagi na długotrwały pobyt za granicą). Ważnym powodem w rozumieniu art. 691 § 1 k.p.c. jest również brak woli wykonawcy testamentu dalszego pełnienia tej funkcji[6].

4. Wymaga podkreślenia, że tylko sąd spadku jest uprawniony do zwolnienia wykonawcy testamentu z jego obowiązków. Kompetencji takiej nie posiada notariusz. Organ ten uprawniony jest natomiast na równi z sądem spadku do „załatwiania” pozostałych spraw dotyczących wykonawcy testamentu, wymienionych w art. 664 i 665 k.p.c. Postępowanie o zwolnienie z funkcji wykonawcy testamentu ma charakter wnioskowy. Sąd nie może z urzędu orzec o zwolnieniu wykonawcy testamentu z pełnionych obowiązków, nawet w przypadku ustalenia, że narusza on rażąco swoje obowiązki w zakresie sprawowania zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem, bądź przedmiotem zapisu windykacyjnego.

5. Zgodnie z analizowanym przepisem do złożenia wniosku w sprawie o zwolnienie wykonawcy testamentu uprawniona jest osoba zainteresowana. Ustawodawca nie precyzuje tego pojęcia. W doktrynie przyjmuje się natomiast, że osobą zainteresowaną w rozumieniu art. 691 § 1 k.p.c. jest każdy podmiot mający interes prawny we wszczęciu postępowania o zwolnienie wykonawcy testamentu. Zdaniem A. Stempniaka wnioskodawcami w omawianym postępowaniu mogą być: 1) wykonawca testamentu, 2) osoby uprawnione z testamentu, a także 3) wierzyciele spadku. Do tej ostatniej grupy wskazany autor zalicza spadkobierców, zapisobierców zwykłych, osoby – na rzecz których dokonano poleceń, nabywców praw do spadku, uprawnionych do zachowku, a także wierzycieli spadku w sytuacji, gdy ujawnione nieprawidłowości w sprawowaniu zarządu majątkiem spadkowym przez wykonawcę testamentu prowadzą do jego pomniejszenia, a zwłaszcza wywołania nieodwracalnych następstw zagrażających spełnieniu woli spadkodawcy lub postanowień ustawy. Ponadto podmiotem legitymowanym do wszczęcia postępowania, o którym mowa w art. 691 k.p.c., może być zapisobierca windykacyjny, ale tylko wówczas, gdy doszło do powołania wykonawcy testamentu do sprawowania zarządu przedmiotem zapisu windykacyjnego (art. 990(1) k.c.). Zapisobierca windykacyjny nie ma natomiast interesu prawnego w żądaniu zwolnienia wykonawcy testamentu powołanego do sprawowania zarządu całym spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem[7].

6. Jak wynika z art. 691 § 1 k.p.c. rozstrzygnięcie wniosku następuje po wysłuchaniu wykonawcy testamentu. Kategoryczny zwrot „nastąpi” wskazuje prima facie na obligatoryjny charakter wysłuchania wykonawcy testamentu niezależnie od tego, kto występuje z wnioskiem o zwolnienie wykonawcy testamentu. Wydaje się jednak, że obowiązek ten nie powstaje w sytuacji, gdy wnioskodawcą jest sam wykonawca testamentu, który domaga się zwolnienia go z pełnionej funkcji, wskazując na ważne powody uzasadniające to żądanie. W myśl art. 514 § 1 zdanie drugie k.p.c. wysłuchanie wykonawcy testamentu może nastąpić ustnie na posiedzeniu sądowym. Dopuszczalne jest również wysłuchanie polegające na złożeniu przez wykonawcę testamentu oświadczenia na piśmie.

7. O wniosku o zwolnienie wykonawcy testamentu sąd rozstrzyga postanowieniem[8]. Wydawane na podstawie art. 691 § 1 k.p.c. postanowienie sądu (pozytywne lub negatywne) jest orzeczeniem co do istoty sprawy, na które służy apelacja[9]. Na postanowienie sądu drugiej instancji wydane w omawianym postępowaniu nie przysługuje skarga kasacyjna (art. 519(1) § 4 pkt 3 k.p.c.).

8. Zgodnie z § 2 art. 691 k.p.c. wykonawca testamentu zwolniony z obowiązków powinien zwrócić zaświadczenie o swoich uprawnieniach. Przywołana regulacja obejmuje wyłącznie przypadki, gdy wykonawca testamentu dysponuje zaświadczeniem wydanym na podstawie art. 665 k.p.c. Obowiązek zwrotu tego zaświadczenia powstaje z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o zwolnieniu wykonawcy testamentu z obowiązków. Trzeba dodać, że ustawodawca nie wskazuje w art. 691 § 2 k.p.c. organu, któremu wykonawca testamentu winien zwrócić wydane zaświadczenie. Zdaniem P. Prusia wydane wykonawcy testamentu zaświadczenie powinno zostać zwrócone do sądu spadku niezależnie od tego, kto je uprzednio wystawił i wydał – sąd czy notariusz[10]. Stanowisko to akceptuje A. Stempniak, według którego: „zasadność tego zapatrywania (wyrażonego przez P. Prusia – dopisek autora) należy tłumaczyć szczególnym statusem sądu spadku jako zwornika wszelkich toczących się postępowań spadkowych”[11].

[1] Por. A. Stempniak [w:] System Prawa Procesowego Cywilnego. Postępowanie nieprocesowe. Postępowania z zakresu prawa spadkowego i pozostałe postępowania kodeksowe, T. IV cz. 3, P. Rylski, M. Walasik (red.), Warszawa 2024, s. 444.

[2] Zob. S. Wójcik, F. Zoll, W. Bańczyk [w:] System prawa prywatnego. Prawo spadkowe, T. 10, B. Kordasiewicz (red.), Warszawa 2025, s. 723 i przywołane tam liczne wypowiedzi doktryny.

[3] A. Stempniak [w:] System…, s. 445.

[4] Odmiennie regulował to art. 138 pr. spadk., zgodnie z którym osoba ustanowiona wykonawcą testamentu mogła ten obowiązek przyjąć lub odrzucić. Przyjęcie lub odrzucenie następowało przez złożenie oświadczenia wobec sądu. Jeżeli wykonawca testamentu nie złożył oświadczenia w terminie wyznaczonym przez sąd, uważano, że odrzucił obowiązek wykonawcy.

[5] Nie może umknąć, że użycie w art. 990 k.c. zwrotu „sąd może” odbiega od rozwiązania przewidzianego w art. 144 § 2 pr. spadk., w którym uregulowano zarówno obligatoryjne, jak i fakultatywne przyczyny zwolnienia wykonawcy testamentu. Zgodnie z treścią wskazanego przepisu sąd miał obowiązek zwolnić wykonawcę testamentu, jeżeli nie mógł on wykonywać swoich czynności albo jeżeli przy ich wykonywaniu dopuszczał się czynów lub zaniedbań naruszających spadek. Natomiast sąd mógł zwolnić wykonawcę testamentu, jeżeli wnosił o to sam wykonawca testamentu oraz zachodziły ważne powody do jego zwolnienia.

[6] Zob. szczegółowo na ten temat A. Stempniak [w:] System…, s. 462–463.

[7] A. Stempniak [w:] System…, s. 460.

[8] Postanowienie to może wydać również referendarz sądowy, o ile w sprawie nie przeprowadzono rozprawy (zob. art. 509(1) § 3 k.p.c.).

[9] Od orzeczenia referendarza sądowego przysługuje natomiast skarga (art. 518(1) § 1(1) k.p.c.).

[10] P. Pruś [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Art. 478–-1217. Komentarz, T. II, M. Manowska (red.), Warszawa 2021, s. 728.

[11] A. Stempniak [w:] System…, s. 464.